Genel tartışmalar çerçevesinde “akkâse ebru”nun, Necmettin Okyay’la geleneksel Türk ebru sanatında başlangıç yaptığı kabul edilir. Osmanlı dönemindeki belgesel kaynaklarda akkâse ebru ya da yazılı ebru çalışmalarını görmemekteyiz. Akkâse sözcüğünün “akis”ten doğduğu ve ikinci bir kat ebru yapılarak bir öncekinden “akis/yansıtma” bırakıldığı düşünülmektedir. Eğer bir hüsnü hattan yola çıkılarak yapılan bir akkâse ebru çalışmasıysa, buna “yazılı ebru” diyoruz. Hat çalışmalarının dışında figüratif desenlerden de akkâse çalışmaları yapılabilir; bunlara en güzel örnek Sadrettin Özçimi’nin Levni minyatürlerinden yola çıkarak hazırladığı koleksiyondur.

N. Okyay’ın tekniği arap zamkı kullanımına dayanmaktaydı; Arap zamkı kullanarak istediği hattın ya da figürün ana hatlarının içinin ince fırça yardımıyla üstü ıslatılarak / kapatılarak ve kurutularak sonradan ebruya yatırılması suretiyle “akkâse ebru” çalışması ortaya çıkmaktadır. Arap zamkı tatbik edilmiş yüzeyler hiçbir şekilde ikinci bir kat ebru almamaktadır. Ancak bu işlem sırasında herhangi bir başka bölgeye arap zamkının damlaması neticesinde temizlik ya da düzeltme yapılamadığından bu işlem çok dikkatle tatbik edilmelidir. Arap zamkıyla yapılan çalışmalarda teknik sıkıntıların çıkması çok büyük olasılıktır.

İkinci bir akkâse ebru yapım tekniği ise, katı’ (kağıt oyma) sanatının kullanılmasıdır. Osmanlı dönemi kitap sanatları arasında yer alan “katı’ sanatı”nın özel teknikleri ve kağıt oyma gereçleriyle (bisturi-kesme bıçağı ve küçük makaslar) akkâse ve yazılı ebru çalışmaları yapılabilir. Bunun için öncelikle kağıt oyma tekniklerine ilişkin ders alınması şarttır, çünkü gerek desen, gerekse hat eserlerinin kesilip oyulmasındaki belirli kurallara riayet etmek gerekir. Öte yandan üzerinde çalışılacak hat ya da figüratif eserin telif haklarıyla ilgili de etik ve hukuki kurallara uyulması şarttır.

Artık günümüzde akkâse ve yazılı ebru çalışmaları daha çok kağıt oyma tekniğiyle gerçekleştirilmektedir. Aşağıdaki yöntemimizle akkâse ve yazılı ebru çalışmalarının nasıl gerçekleştirildiğini sizlerle paylaşmak istiyoruz.

1-    Açık tonlu zemin ebrusu hazırlanması

İlk aşamada açık tonlu ya da uçuk renklerden oluşan ebrulu zeminler hazırlanır. Ebrulu zemin yerine renkli kağıtlar ya da doğal yollarla (çay, kahve, kına, vs.) renklendirilmiş kağıtlar da kullanılabilir.

2-    Şaplama işlemi

Açık tonlu ebru kağıtları ile renkli kağıtlar, ikinci bir kat ebruyu rahatlıkla çekemeyebilir. Dolayısıyla kurumuş ya da özel renk işlemi görmüş kağıtları şaplı suda ıslatmak gereklidir. Şaplama işlemi sırasında parmaklarınızın zarar görmemesi için eldiven kullanmanızı öneriyoruz. Beş litrelik sıcak bir suyun içerisinde bir çorba kaşığı (kaya) şap eritilir ve soğuduktan sonra kağıtlar arkalı-önlü olarak şapa batırılarak ıslatılır. Her yanının ıslanmasına dikkat edilir. Şaplanmış kağıdın dokusundaki gözenekler açılacak ve rahatlıkla sonradan tatbik edilecek boyayı teneffüs edecektir.

Şaplama işleminden sonra kağıtlar kurutulacak ve düzleştirilecektir. Düzleştirme işlemi için hazır nemliyken gazete kağıtları arasına koyup bir ağırlığın altında bekleterek düzleştirebilirsiniz ya da hafif ütüleme yöntemleri yapılabilir.

3-    Yazının ya da desenin katı’ yoluyla kesilmesi

Keseceğiniz desene ya da yazıya göre kalın ya da ince uçlu bisturiler ya da kağıt makasları yardımıyla kağıt oyma işlemi gerçekleştirilir. Kesilmiş iç parçalar dişi / negatif; bunun dışında kalan dış parçalar ise erkek / pozitif parçalar olarak adlandırılır. Bir yazı ya da  desenin hem negatif hem pozitif parçalarıyla akkâse çalışması gerçekleştirebilirsiniz.

Özel bir itinayla kesilmiş parçalar, şapla terbiye edilmiş kağıdın üzerine 3M hafif yapıştırıcı (postit) spreyiyle yavaşça yatırılarak yerleştirilir ve orijinalinin ölçekleri gözetilerek son bir yerleştirme kontrolü yapılır. Eğer ölçek hataları söz konusuysa, parçalar sökülerek yeniden yapıştırılır. Yapıştırma neticesinde, parçaların kenarının kalkmamasında dikkat edilir, yoksa kalkmış bölgelere alttan ebru sızması olabilir.

3M spreyinin sıkılması en az 20 cm öteden yapılmalı, çok fazla sıkılmamalı (o zaman kesilmiş üst parça kuvvetle yapışacağından alt zemini sökebilir) ve bu esnada hijyenik koşullara da dikkat edilmelidir. Sprey doğrudan solunmamalıdır ve sıkılması sırasında açık havalı oda şartlarının yaratılması iyi olur.

4-    İkinci kat ebru zeminin hazırlanması 

Alttaki zeminin rengi ve dokusu esas alınarak bir ikinci kat ebru zemini hazırlanır. Alt ve üstteki zeminlerin farklı renklerden, tonlardan ve desenlerden olmasına dikkat etmek gerekir. Renk seçim, desenin ya da yazının amacına göre gerçekleştirilebilir.

Üzerine parçaların yapıştırıldığı zemin ebruya yatırılır ve sıyırılır.

5-    Şablon parçalarının temizlenmesi

İkinci kat ebrudan sonra yine bisturi ve kağıt maşaları yardımıyla üstteki parça kademe kademe kaldırılarak / sıyırılarak temizlenir. Bu esnada parça parça temizliğin yapılması işinizi kolaylaştırır. Eğer temizlik sırasında üst parçada yırtılmalar ya da parçalanmalar olursa, sıyırma işlemini bırakın ve çalışma tamamen kuruduktan sonra sentetik tiner ile yapıştırılan bölgeleri ıslatarak sökebilirsiniz. Tiner boyaları etkilemez.

Ve sonuç olarak çalışmanız karşınızda.

Eğer üçüncü ya da daha çok sayıda kat ebrulu bir akkâse ebru çalışması düşünüyorsanız, “şaplama işlemi” her defasında yapılmalıdır. Çok katmanlı bir akkâse çalışması olacaksa, kağıdın kalın olmasına dikkat edilmelidir, çünkü ebruya birçok defa yatırılan kağıt zamanla incelmektedir ve her an yırtılabilir.

Örnek Gösteri 

AKKÂSE EBRU SINIFIMIZDAN GÖRÜNTÜLER